Sevgili okurlarımız, sektörümüzle ilgili bir dergide yer alan KIŞ LASTİĞİ ile ilgili bu makaleyi sizlerle paylaşmak istedim, Biraz uzun ancak birçok yönden ele alınmış ve çok güzel anlatımı olan bir makale. Okumanız tavsiyesiyle...

SAKIN KIŞ LASTİĞİ ALMA!

Diyordu, o: siyah, uzun ve bol elbisesinin kapşonunu kafasına geçirmiş, yüzü tam olarak seçilemeyen ve elinde uzun saplı bir tırpan tutan görüntü. Birden tam karşımda belirdi. Öylesine tatlı gülümsüyordu ki birden içime bir huzur doldu, -zarar gelmez- hissini yoğun bir şekilde yaşamaya başladım. “Sakın kış lastiği alma!” diye yineledi, sakince. Birden, arkada, mumya görünümlü sargılar içindeki tipler belirdi, zayıf şişman, kısa boylu, uzun hatta minicik mumyalar koro halinde bağırıyorlardı “Sakın kış lastiği alma!” Sadece bana da değil yetkili lastik satıcısındaki herkese benzer şekilde davranıyorlardı. Yetkili satıcı; önce itiraz eder gibi göründü, ancak, siyah elbiseli görüntü ona doğru yönelince, sessizliği yeğledi. Dayanamadım, “Neden?” diye bağırdım. Görüntü anında karşımda belirdi. “Bak” diye söz başladı ve şöyle bir diyalog içine girdik.

- Lastiklere bir bak. Hepsi siyah, yuvarlak olup yere temas eden bölgeleri düz ve açılı kanallardan oluşuyor. Kış lastiği alıp da ne yapacaksın?

* Ana kanallar genişlik ve lastik dönüş yönüyle yaptıkları açıları temel alırsan benzerlik göstermesi çok doğal. Kanallar; seninde çok iyi bildiğin gibi, lastik hizmet tipi ne olursa olsun bazı temel görevleri yapma amacıyla konulur. Bloklar arasına sıkışan havanın hareketi lastik bünyesinde oluşan ısının tahliyesini sağlar. En kötü olasılıkla ısının daha fazla artmasını engellemeye çalışır. Çamurlu, karlı ve ıslak yüzeylerde seyehat ederken, yüzeyi kaplayan nesnenin blokların zemine ulaşmasını engellememesi için lastik tabanıyle zemin arasından hızla atılmasını sağlar. Kısaca zeminin temizlenmesi görevini de üstlenir. Tutunmayı sağlayarak sürüş güvenliğini artırır. Genelde temel fark, lastiğin yere temas eden bloklarının üzerindeki “Z” şekilli ve ya düz, kanalcıkların adedinin fazlalığıdır. Kış lastiklerinde yüksek sayıda kanalcıkların olması tesadüf mü? Kesinlikle hayır! Yumruğunu sık ve kuma bastır, sonra, avucunu aç ve parmaklarını gerdikten sonra aynı hareketi tekrarla. Parmakların, yumruğundan daha derine indi değil mi? Uyguladığın basınç aynı, ancak, baskı uyguladığın yüzey değişti. Araç ağırlığı sabit kalmak kaydı koşuluyla; karla kaplı zeminde, ne kadar geniş yüzeyli lastik (geniş taban) kullanılırsa o denli kara saplanmak zorlaşır, yüzeyde kalınır. Oysa amaç yüzeyde kalmak değil, karlı zemin içine lastik tabanındaki blokların saplanmasını sağlamaktır. Karda yürümek zorunda kalan bir insanın, ilerlemesi için, kara batmaması gerekiyor. Lastik ise farklı, kara batacak, kanal ve kanalcıklar arasına kar sıkışacak, karı kara sürterek ki en iyi tutunmadır, ilerleme sağlanacaktır.

- Ha, ha... Yaz lastikleri sanki aynı şeyi yapamaz. Onlar da kara saplanır, kanalları arasına kar sıkışır ve tutunma gerçekleşir. Kış lastiği alma!

* Doğru, kanallar arasına sıkışır ama kanalcıklar ve yere temas eden yüzeyi küçültme anlamında aynı görevi göremez! İstersen bir yaz lastiği ve bir de kış lastiği üzerindeki kanalcıkları adet olarak say. Kış lastiklerinde neredeyse 2.000 adedi bulurken, yaz lastiklerinde kaç adette kalacaksın bir öğren. Eğer yapabilirsen kanalcıkların toplam uzunluklarını bir kıyasla, bakalım ne ortaya çıkacak?

- Yaz lastiklerinde kullanılan kauçuk karışımı çok iyi ve uzun süre hizmet verir, kilometre başına lastik maaliyeti daha düşüktür. Yaz lastikleri daha az şekil değiştirir ve daha az yakıt harcar. Hem lastik maaliyeti hemde kullanım maaliyeti daha düşüktür. Gel sen, kış lastiği alma. Bak aracındaki lastiklerinin diş derinliği yarıya inmiş, ancak, hala iş görür. Bu masrafa girme, kriz de var. Akıllı ol!

* Hey, hey! Biraz dur bakalım! Birkaç konuyu bir yaklaşımla geçme. Burada iki önemli konu var. Lastik maaliyeti bir, kullanım maaliyeti yani daha az yakıt sarfiyatı ve kullanım ömrü iki, birde söylemediğin maaliyetler var üç. Krizin olması, etkileri ise farklı bir tartışma konusu olur. Öncelikle şunu unutma, kış lastikleri aldım diye, yaz lastiklerimi atmayacağım biiiir. Aracıma düzenli bakım yaptırıyorsam eğer, arada çok yüksek değer çıkmayacak. Depolama şartlarına da uyuyorsan, yaşayacağın sorun daha da az olacak. Kış süresince kullandığın, sonrasında çıkarıp depoladığın kış lastiklerinin yaz lastiklerinden çok daha az kilometre yapacağını mı sanıyorsun? İkiiii. Adı üstünde “kış lastikleri” yani kış döneminde kullanılacak lastikler. Yaz lastiklerini de kış haricindeki mevsimlerde kullanacaksın. Kim doldurdu seni bilmiyorum ama bunlar “çocuklara masallar” bölümüne girer.

Araç altındaki genellikle pek önemsenmeyen, o siyah ve yuvarlak nesnelerin, kış şartlarında görev ve sorumlulukları sandığımızın çok ötesinde artar. Ortam soğur, sıvılar donmaya başlar, yol yüzeyi hem soğuk hemde serttir. Tüm lastik tipleri olabildiğince bu farklı şartlara direnmeye çalşır. Sadece kış ve kar lastiklerinde direnç diğer tip lastiklerin asla ulaşamayacağı düzeydedir. Sertleşme ve konfor kaybıyla birlikte tutunmada azalır. Frenleme mesafesi artmaya ve yanal zorlanmalara direnç azalmaya başlar. Bu olumsuzluklar; sadece, kış veya kar lastiklerinde en alt düzeyde kalır. Özellikle, 0°C ve altı sıcaklıklara inildikçe sürüş emniyeti doğal olarak azalmaya başlar. Yol yüzeyi soğuğun etkisiyle bazı bölgelerde gizli veya açık buzlanma yapar. Kış mevsiminin sonuna doğru güneşin etkileyemediği gölgede kalan bölgelerde birden buz üzerinde gider siniz. Sertleşen ve iç ısısı yükselemeyen taban kauçuk karışımının, soğuk yol yüzeyine tutunması; sürüş güvenliğini tehdit derecesinde, azalır. Anlayabildin mi? Yaz lastiğiyle kış lastiği arasındaki senin gibilere göre ince, benim gibilere göre metrelerce kalınlığındaki o farkı?

Efendim kış lastikleri aracın fazla yakıt harcamasına neden olur. Haklısın, kış lastikleri hem desen hem de kauçuk karışımı özellikleriyle fazla yakıt harcamamıza sebep olur. Ne kaybedersin? Tutki, bir depoyla 500 Km. Yapacağına 475 Km. Yaptın. Daha fazla yakıta para ödedin, ancak daha güvenli sürüş keyfi yaşadın. Aynı yolu kullanan sürücülere zarar vermedin. Kendin dahil, kimseyi hastaneye yada mezarlığa göndermedin. Kısaca kendine ve diğer insanlara verdiğin değeri gösterdin. Bu kriz ortamında kış lastiklerine ödenecek ücret, hastane, kaporta, boya, motor, servis ve/veya cenaze için ödenecekten çok daha azdır. Beş yıllık huzurlu bir sürüş için değmez mi? Ben kış lastiği alacağım!

- Kış lastikleri ”karlı” zeminlerde kullanılır. Kar yoksa kış lastiği takılmaz. Kaç gün kullanacaksın? Birkaç gün taksi tut daha ucuza gelir. Evden çıkma, biraz zorunlu tatil yap eğlenmene bak.

* Kış lastikleri 7°C ve altı sıcaklıklarda kullanılacakları düşüncesiyle üretilirler. Desen, kullanılan kauçuk karışımları, yere temas eden alandaki yük dağılımları ve benzeri birçok ölçüt çok ayrıntılı hesaplanır ve lastik o veriler ışığında tasarlanır. -30°C’de bile kış veya kar lastiklerinde görülebilen performans kayıpları sürüş emniyetini zorlayıcı boyutta değildir. Yol yüzeyi nasıl olursa olsun kış veya kar lastiği takan araçlar, standart yaz lastiği veya dört mevsim lastik takan araçlarla kıyaslandığında yola daha iyi tutunur, frenler, viraja girer ve çıkar. Sürücülerin genel yaklaşımı; kar yağmaya başlar, bir lastikçi bulunur, kış veya kar lastiği taktırılırdır. Eğer, servis biraz kalabalıksa, türlü yol ve yöntemler denenip, hemen taktırıp rahata kavuşalım taktikleri uygulamaya koyulur. “Kış lastikleri sadece kar yağdığında kullanılmak için tasarlanmıştır” ifadesi ve yaygın kanısı kesinlikle hem elsik hemde yanlıştır.

Kış lastikleri sezonluk lastiklerdir ve o sezonun getireceği olası tüm olumsuzlukları göğüsleyecek desen, kauçuk karışımları ve yapıya sahiptir. Her mevsim veya dört mevsim lastiklerle kıyaslandığında; karlı buzlu zeminlerde, % 30, 50 oranında daha iyi tutunma ve frenleme performansına sahiptir. Genellikle her mevsim veya dört mevsim lastikleri -7°C’de sertleşmeye başlar. Sertleşme tutunmada azalma demektir. Karar verilmeden önce çok kapsamlı düşünülmelidir. Ben kış lastiği alacağım!

- Bak, senin aracın birçok gelişmiş sürüş ve kontrol sistemlerine sahip, neden kış lastiği alacaksın? Alma! Para cebini mi rahatsız ediyor?

* Çekiş kontrol, patinajı engelleyen sistemler, tekerleklerin kilitlenmesini önleyen fren sistemleri, hareket halinde araçtaki yük dağılım ve değişimlerini en aza indiren sistemler gibi birçok elektronik sistem karda ve buzda tutunmayı artırmak için değil, tutunmayı kontrol etmek ve güvenli sürüş sağlamak içindir.

Örneğin ABS, frenleme esnasında fren pedalına ne kadar fazla güç uygularsanız uygulayın asla tekerlekler kilitlenmez ve şartlarınız uygunsa ayağınız fren pedalına basılıyken bile aracınızın yönünü değiştirebilir siniz. Ama sandığınız gibi, kısa bir mesafede duramaz sınız! Sistem; kilitlenmeyi önlediği için, oynak veya kaygan zeminde kilitlenmeye çalışan teker/tekerlere giden frenleme gücünü azaltacaktır. Bu da fren mesafenizin uzayacağı anlamına gelir. Frenleme mesafesini kısaltan birçok faktör vardır. Lastiğin yere temas eden kauçuk karışımının içeriğinden tutun, frenleme sisteminin etkili çalışmasına kadar birçok faktörü sıralamak mümkündür.

- Tutunma her lastikte çok az farklılık gösterir. Kış lastiğine boşuna para ödeme.

* Tutunma ifadesi hep harekete başlama, aracın durduğu yerden kalkması şeklinde algılanır. Oysaki tutunma; lastiğin yere temasıyla başlayan, ani hızlanma, yanal zorlanmalara direnç, frenleme, araçta dış etkenlerden oluşan veya sürücü tarafından gerçekleştirilen yönel değişimlere tepki, hız azaltılması gibi birçok süreci kapsar. Kısaca yol yüzeyiyle lastik tabanı arasında gerçekleşen ama araç mekaniği, araç geometrik ayarları, ortam koşulları gibi birçok dış müdahalenin olduğu bir kuvvetler etkileşimidir. Asla, sadece kalkış eylemi değildir. Dikkatimizden kaçan en önemli konu kara saplanmamak veya durduğumuz yerden kalkmak değil, karlı buzlu zeminde aracımızı güvenle kullanabilmektir. Kaza yapmadan veya başkalarına kaza yaptırmadan kullanmaktır! İşte kar veya kış lastikleri size bu ayrıcalığı sunar.

Karda ve buzda tutunmayı, yalnız, kış lastikleri veya kar lastikleri artırır! Çünkü diğer tip lastiklerden daha yumuşak karışımlar kullanılır, çabuk ısınır ve çok düşük ısılarda bile esnekliğini korur. Desen; özellikle karda tutunma – çekiş – viraj alma esnasında lastiğin yere değen her milimetre karesine ne oranda yük geldiği hesaplanarak ve bilgisayar destekli programlar kullanılarak önce proto tip üretilir. Gerçek koşullarda test sürüşleri yapılarak ve yardımcı ölçüm alet / ekipmanları kullanılarak son şeklini alır.

Desen hem estetik, görsel (albeni) hemde işlevsel olarak onaylandığında ve uluslararası standartları geçtiğinde satışa sunulur. Ben kış lastiği alacağım!

- Madem akılsızlık yapıp kış lastiği alacaksın bari az para ver, zincir al, kar paleti al, iki lastik al!

* Olayı zincir veya kar paleti takmakla karıştırma! Zincir veya kar paleti “acil” durumlar veya tekerleklerin tutunma gücünün ya yetersiz kaldığı ya da tümüyle bittiği durumlar için gereklidir. Tahrik dingilindeki lastiklere zincir takarsınız ve azami 60 Km/s hızla –zincir takılmasının zorunlu olduğu bölgeden- geçersiniz ve zincirleri çıkartırsınız, sonra belki bir daha takar, çıkartırsınız bu güzergahınıza bağlı olarak devam eder. Kar paleti bu konuda çok daha kolay ve hızlı hareket etmenize yardımcı olur. Takma ve sökmesi; sadece kar paletini jant üzerine monte edilen parçaya, kilitleme aparatını elle çevirerek takmak kadar zordur. Yaklaşık 30 saniye gibi kısa sürede takılır. Zorunlu şartlarda kullanılır, şartlar normale döndüğünde çıkarılır.

Hangi şartta olursa olsun eğer, şartlara hazırlığınız varsa, araç sürmek bir haz, keyif olmalıdır. Kış koşullarında araç kullanımında, ortamın fiziksel koşulları sürücü üzerinde baskı oluşturur. Bu baskı dikkati dağıtır ve olumsuz olayları tetikler.

Dört adet kış lastiği veya kullanım koşullarınıza uygunsa kar lastiği (hatırlayın dağ silüeti üzerinde kar taneciği sembollü kar lastiği olduğunu belirtir.) en gerçekçi ve ideal çözüm olarak ön plana çıkar. Tüm lastik üreticileri araç altındaki lastiklerin aynı özelliklerde olmasını önerir. Farklı desen, yapı, hız sembolü, yük indeksindeki lastikler tutunma ve tepki farklılıkları göstererek kazaya davetiye çıkarır. İki kış lastiği takmakla; kar üzerinde, park halindeki aracımı kolayca hareket ettirebilirim, çekişi üst düzeye çıkarırım ama sürüş güvenliğimi tehlikeye atarım.

Çekiş artarken frenleme süresince veya viraj alırken sorun yaşamam “an” meselesidir. Aracım alışageldiğim tepkileri asla vermez ve yol yüzeyine tutunduğumu zannederek bir anda kaza yaparım. Bu arada aracınızdaki güvenli sürüş için yerleştirilmiş elektronik sistemler bir şekilde olumsuz etkilenir. Ben, kesinlikle, kış lastiği alacağım!

Niye üstüme geliyorsun? Beni öldürmeye mi çalışıyorsun? Aman Allahım, nefes alamıyorum? Gücüm neden yok?...

** Baba, saat 08:00 kalk. Bugün işe gitmeyecek misin? Baba, neden çok terlemişsin!

* Ne kabustu. Az daha Azrailin oyununa geliyordum. Ne mantıklı yalanlar söylüyordu!

Not: Günümüzün lastikleri neredeyse birer sanat eseri, teknolojinin estetikle mükemmel birlikteliğidir. Lütfen lastik üreticilerinin yıllar süren deneyimlerine ve kullandıkları teknolojiye, yaptıkları test bulgularına saygı duyarak, önerilerine sorgulayarak veya sorgulamadan kesinlikle uyalım!